Narkotik bəlasına həsr etdiyim əvvəlki yazımda “valideyn korluğu”ndan danışmışdım. Yəni bəzən ailənin öz evində baş verən dəyişikliyi gec görüb, zamanında fərqinə varmamasının, övladına qarşı doğru münasibət qura bilməməsinin ağır fəsadlarını oxucunun diqqətinə çatdırmağa çalışmışdım. Bu dəfə isə məsələnin başqa tərəfinə diqqət çəkmək istəyirəm: sosial media və sosial şəbəkələr narkotik təhlükəsində hansı rolu oynayır? Çünki bu gün narkotik təhlükəsini yalnız küçədə, qaranlıq yerlərdə, şübhəli adamların yanında axtarmaq artıq köhnə düşüncədir. Təhlükə formasını dəyişib. İndi o çox vaxt insanın qarşısına birbaşa çıxmır. Əvvəlcə gözə öyrəşir, sonra söhbətə çevrilir. Daha sonra zarafat olur və nəhayətində adam özü də hiss etmədən ona qarşı əvvəlki qədər ayıq qalmır. Məncə, bu gün ən böyük problemlərdən biri məhz budur.

Sosial media narkotiki hər zaman açıq şəkildə təbliğ etmir. Bəzən onun haqqında elə danışılır, elə zarafat edilir, elə görüntülər paylaşılır ki, məsələ yavaş-yavaş adiləşməyə başlayır. Dünən qorxulu sayılan şey bu gün gülməli video olur, sabah mahnı sözünə çevrilir. Bir müddət sonra isə adamın beynində belə bir fikir yaranır ki, “əşşi boş şeydi, o qədər də ciddi məsələ deyilmiş”. Əsl təhlükə də elə buradan başlayır. Çünki narkotikdən pul qazanan adam üçün bundan yaxşı nə ola bilər? İnsan qorxmasın, məsələni ciddi qəbul etməsin və bunu uzaq təhlükə kimi yox, “hamının bildiyi adi şey” kimi görsün.

Narkotik tacirinin işi təkcə satmaq deyil. O, əvvəlcə mühit hazırlayır. Adamın qorxusunu azaldır, marağını artırır, sonra da fürsət axtarır. Sosial media isə bu iş üçün çox geniş və əvəzolunmaz  meydandır. Orada yaş da, maraq da, təklik də, özünü sübut etmək istəyən gənclər də, asan pul axtaranlar da, diqqət istəyənlər də var. Burada söhbət təkcə uşaqlardan getmir. Bu təhlükə yeniyetməyə də aiddir, tələbəyə də, gəncə də, cavana da. Hətta özünü çox ağıllı, çox ayıq, hər şeyi bilən hesab edən yaşlı-başlı adama da. Çünki sosial media hamıya eyni qapıdan yaxınlaşır: telefondan.

Bu məqamda ABŞ-ın Narkotiklərlə Mübarizə Administrasiyasının illərdir “narkotik satan şəbəkələr sosial media və mesajlaşma tətbiqlərindən istifadə edərək insanlara, xüsusilə də gənclərə daha rahat çata bilirlər” xəbərdarlığını xatırlamaq yerinə düşərdi. DEA-nın “Social Media Drug Trafficking Threat” adlı xəbərdarlığında da əsas fikir budur ki, təhlükə artıq insanın cibində gəzdirdiyi telefona qədər yaxınlaşıb. Bu faktın özü çox şey deyir. Əvvəllər narkotik satan adam müəyyən bir yerdə dayanmalı, müəyyən çevrəyə girməli, kiməsə fiziki yaxınlaşmalı idi. İndi isə bu məsafə azalıb. Telefon, sosial şəbəkə, gizli yazışma, saxta adlar, yalan profillər var. İnsan bəzən küçədə yaxın durmayacağı adamla telefonda rahat yazışa bilir. Çünki ekran adama saxta rahatlıq verir. Məsələ də elə buradadır: telefon təhlükəni təhlükəsiz göstərir.

Küçədə şübhəli adam sənə yaxınlaşsa, bəlkə də geri çəkilərsən. Amma sosial şəbəkədə kimsə sənə “dost kimi”, “tanış kimi”, “sadə həmsöhbət kimi” yaxınlaşanda təhlükəni dərhal hiss etməyə bilərsən. Xüsusilə də əvvəlcədən həmin mövzu sənə adi göstərilibsə. Ona görə də sosial mediada narkotikin adiləşdirilməsi təsadüfi məsələ deyil. Bəzən bu, sadəcə düşüncəsiz paylaşım olur. Kimsə zarafat edir, kimsə diqqət toplamaq istəyir, kimsə gördüyünü təkrar edir. Amma nəticə yenə təhlükəlidir. Çünki belə paylaşımlar narkotiki ciddi təhlükə kimi yox, gündəlik söhbətin bir hissəsi kimi göstərir. Amma, məncə, bundan da ağır sual var: bəs bu adiləşdirmə kimə sərf edir? Əlbəttə, cavab aydındır; narkotikdən pul qazananlara. Onlar üçün ən sərfəli cəmiyyət narkotikdən qorxan cəmiyyət deyil. Ən sərfəli cəmiyyət narkotikə gülən, onu zarafata çevirən, “bir dəfə ilə nə olacaq” deyən, təhlükəni uzaqda hesab edən cəmiyyətdir. Çünki belə mühitdə qurban tapmaq daha asan olur. Burada gənclər bəzən yalnız istifadəçi kimi yox, həm də alət kimi görülür. Bu da çox ciddi məsələdir. Bəzi cinayət şəbəkələri gəncləri “asan pul”, “kiçik iş”, “heç nə olmaz” kimi şirnikləndirici sözlərlə tələyə sala bilir. Bir şeyi açıq demək lazımdır ki, narkotik şəbəkələri gəncin həyatını düşünmür. Onlar üçün insanın yaşı, ailəsi, arzusu, gələcəyi maraqlı deyil. Onlar üçün insan ya müştəridir, ya da istifadə olunacaq bir vasitə. Bu qədər soyuq, bu qədər amansız.

Biz isə çox vaxt bu məsələyə gec ayılırıq. Adam artıq istifadə edəndə, ailə dağılma ərəfəsinə gələndə, pul itəndə, sağlamlıq pozulanda, polis qapıya dayananda hamı narahat olur. Halbuki məsələ çox-çox əvvəl başlayır. Sosial mediada gördüyü görüntüyə güləndə, narkotiklə bağlı sözlər ona adi gələndə, təhlükəni zarafat kimi qəbul edəndə, tanımadığı adamla yazışmağı normal sayanda və s. Hansı ki, biz həmin əvvəli görməliyik.

Burada sosial medianı tamamilə günahkar çıxarmaq da düzgün deyil. Sosial media pis işlər üçün istifadə olunduğu kimi, yaxşı işlər üçün də istifadə olunur. Maarifləndirmə də orada aparılır, faydalı məlumat da orada yayılır, insanlar bir-birinə dəstək də olur. Problem sosial medianın özündə deyil, problem ondan kimin və necə istifadə etməsindədir. Bir bıçaq çörək də kəsə bilər, insanı yaralaya və ya öldürə də bilər. Sosial media da belədir, baxır kim nə üçün istifadə edir.

Amma bir həqiqət gün işığı kimi ortadadır ki, narkotik tacirləri bu meydanı boş buraxmır. Onlar insanların zəif yerini axtarırlar. Kim təkdir, kim maraqlıdır, kimin ona ehtiyacı var, kim özünü göstərmək istəyir, kim ailəsindən uzaqlaşıb, kim dost axtarır, kim diqqət istəyir. Sosial media bütün bunları görmək üçün onlara geniş imkan verir.

Buna görə də bizim mübarizəmiz yalnız “narkotik pisdir” deməklə bitməməlidir. Baxmayaraq ki, hamı bunu məktəbdə də, evdə də, televiziyada da eşidib. Sual isə başqadır: insan buna inanırmı? Gördüyü, izlədiyi, eşitdiyi şeylər onu bu fikrə yaxınlaşdırır, yoxsa uzaqlaşdırır? Əgər sosial şəbəkədə narkotik zarafat kimi görünürsə, zərərli həyat tərzi “azadlıq” kimi göstərilirsə, təhlükəli davranışlar “cavanlıq” adı ilə ötürülürsə, onda quru xəbərdarlıqların təsiri azalır. Ona görə ailə də, məktəb də, media da dili dəyişməlidir. Gənclə yuxarıdan-aşağıya danışmaqla nəticə almaq çətindir. “Sən bilmirsən”, “sən başa düşməzsən”, “telefonu yerə qoy” deməklə məsələ həll olmur. İnsan gördüyünü başa düşməlidir. Ona izah edilməlidir ki, hər gülməli görünən şey zərərsiz deyil. Hər trend olan davranış doğru deyil. Hər çox paylaşılan görüntü həqiqət deyil. Hər yazan adam dost deyil.

Bu, çox sadə cümlədir, amma vacibdir: sosial şəbəkədə sənə yaxınlaşan hər adam xoş niyyətlə yaxınlaşmır. Bunu yeniyetmə də bilməlidir, gənc də, cavan da. Valideyn də bilməlidir, müəllim də, media nümayəndəsi də. Bilməlidilər ki, bu gün narkotiklə mübarizə təkcə küçədə aparılmamalıdır. Bu mübarizə telefonun içində də, paylaşımın altında da, söhbətin və ya zarafatın içində də davam etdirilməlidir.  

Sosial mediada bəzən bir paylaşım sadəcə paylaşım deyil. Bəzən bir zarafat sadəcə zarafat deyil. Yaxud, bir mesaj sadəcə mesaj deyil. Arxasında kiminsə marağı, kiminsə qazancı, kiminsə tələsi ola bilər. Məncə, bu mövzuda ən böyük məsuliyyətlərdən biri də medianın üzərinə düşür. Narkotik haqqında elə yazmaq lazımdır ki, nə onu reklam edəsən, nə də mövzunu ucuz sensasiyaya çevirəsən. Elə danışmaq lazımdır ki, insan qorxsun, amma düşünməyi də bacarsın. Elə xəbərdarlıq etmək lazımdır ki, gənc özünü ittiham altında yox, təhlükədən xəbərdar edilmiş hiss etsin. Çünki məqsəd yalnız qorxutmaq deyil, ayıltmaqdır. Sosial media narkotiki bəzən birbaşa satmır. Əvvəlcə onu qorxulu olmaqdan çıxarır. Onu zarafata çevirir, söhbətə salır, yad hiss etdirmir. Sonra da bu mühitdən istifadə edənlər öz qurbanını daha rahat tapır.

Bu səbəbdən, narkotiklə mübarizə yalnız son mərhələdə, insan artıq asılı olanda, ailə artıq dağılanda, gənc artıq tələyə düşəndə başlamamalıdır. Mübarizə daha əvvəl başlamalıdır; narkotik haqqında münasibət dəyişəndə, ona güləndə, onu adi sayanda, onu “hamının bildiyi şey” kimi qəbul edəndə. Sosial şəbəkədə tanımadığın adamın yaxınlaşmasını normal qarşılayanda. Biz bu mərhələni görməsək, sonra çox gecikmiş olacağıq. Çünki narkotik təkcə maddə deyil, o həm də pul qazanan bir şəbəkədir, qurban axtaran bir sistemdir, zəif anı gözləyən bir təhlükədir. Və bu təhlükə bu gün bəzən qapını döymür. Sadəcə ekranda görünür.

Sərkərdə SƏRXANOĞLU

Bəzi rəhbərlər var ki, hər şeyin öz əlindən çıxmasını istəyir. Hesabata özü baxır, müştəriyə özü zəng edir, məktubu özü yazır, təqdimatı özü düzəldir. İşçiyə tapşırıq verir, sonra beş dəqiqədən bir soruşur: “nə oldu?” Axırda da dözməyib faylı özünə göndərtdirir və gecə saat on ikidə özü düzəliş edir. Səhəri gün yorğun gəlir, əsəbi olur, hamıdan narazı qalır və içində bir cümləni təkrar edir: “Bu işi özümdən yaxşı görən yoxdur”. Əslində isə problem çox vaxt işçilərin bacarıqsızlığında olmur. Problem rəhbərin işləri öz əlindən buraxa bilməməsində olur.

Səlahiyyət vermək sadəcə “bu işi sən gör” demək deyil. Bu, rəhbərin bir işçiyə etibar etməsi, ona məsuliyyət sahəsi açması və böyümək imkanı verməsidir. Yəni səlahiyyət vermək, işi başından atmaq deyil. Əksinə, işi doğru adama tapşırıb nəticəni böyütməkdir. Rəhbər hər şeyi özü görməyə çalışanda bir müddət qəhrəman kimi görünə bilər. Hamı deyər ki, filankəs çox işləyir, hər şeyə özü baxır, şirkəti çiynində daşıyır. Amma bu qəhrəmanlığın ömrü uzun olmur. Çünki insanın vaxtı da, enerjisi də, diqqəti də məhduddur. Bir rəhbər bütün xırda işlərin içində itib-batırsa, böyük mənzərəni görə bilməz. Sabahı düşünməli olduğu halda bu günün kağız yığınında boğular. Komandanı inkişaf etdirməli olduğu halda, hamının yerinə işləməyə başlayar. Bir gün də görər ki, özü yorulub, işçilər böyüməyib, sistem isə hələ də onun şəxsi enerjisindən asılıdır. Bu, idarəçilik deyil. Bu, yorğunluğun idarəçiliyə bənzədilmiş formasıdır.

Digər tərəfdə isə başqa tip rəhbərlər var. Onlar da “səlahiyyət verirəm” adı ilə sadəcə işi özlərindən uzaqlaşdırırlar. Tapşırığı ötürürlər, amma nə məqsədi izah edirlər, nə resurs verirlər, nə də nəticəyə sahib çıxırlar. İş yaxşı alınanda “mən yönləndirmişdim” deyirlər, pis alınanda isə “filankəs bacarmadı”. Bu da səlahiyyətvermə deyil. Bu, məsuliyyətdən qaçmaqdır. Əsl səlahiyyətvermə bu iki ifratın arasında dayanır. Rəhbər nə hər şeyi öz əlində boğmalıdır, nə də işi başqasının üstünə atıb kənara çəkilməlidir. O, işi doğru adama verməli, məqsədi izah etməli, sərhədləri göstərməli, sonra da həmin adama nəfəs almaq üçün yer saxlamalıdır. Çünki insan yalnız etibar gördüyü yerdə böyüyür. Bir işçiyə tapşırıq verib hər addımına qarışanda, əslində ona bunu demiş olursan: “mən sənə etibar eləmirəm”. İşçi də bunu hiss edir. Bəlkə üzə vurmur, bəlkə sakitcə “baş üstə” deyir, amma içində məsuliyyət hissi yaranmır. Çünki bilir ki, onsuz da son qərarı rəhbər verəcək, son düzəlişi rəhbər edəcək, son sözü rəhbər deyəcək. Belə mühitdə işçi icraçı olaraq qalır, düşünən adama çevrilmir. Səlahiyyət verməyin əsas faydası da elə buradadır. Sən təkcə işi bölmürsən, insan yetişdirirsən. Əməkdaş qərar verməyi, səhvin məsuliyyətini daşımağı, nəticəyə sahib çıxmağı öyrənir. Bir müddət sonra rəhbər hər xırda məsələyə qarışmadan da işlərin getdiyini görür. Bu həm rəhbəri rahatladır, həm də komandanı gücləndirir.

Amma səlahiyyət vermək üçün rəhbər əvvəlcə öz içindəki bəzi qorxularla üzləşməlidir. “Bu işi məndən yaxşı görə bilməzlər”, “nəticə zəif olacaq”, “izah etməyə vaxt gedəcək”, “nəzarəti itirəcəyəm”, “özüm etsəm daha tez bitər” kimi fikirlər çox tanışdır. Bəzən doğrudan da işi özün görsən, daha tez bitər. Amma hər dəfə özün görsən, başqası heç vaxt öyrənməyəcək. Bu gün vaxt qazanmış kimi görünəcəksən, sabah yenə eyni işin altında qalacaqsan. Rəhbərlik təkcə bugünkü işi bitirmək deyil. Sabah həmin işi səndən asılı olmadan bitirə biləcək insanları yetişdirməkdir. Burada ən vacib sual isə budur: hansı işi kimə vermək olar? Hər işi ötürmək olmaz. Bəzi işlər rəhbərin üzərində qalmalıdır. Strateji qərarlar, həssas danışıqlar, şirkətin istiqamətinə təsir edən məsələlər bəzən rəhbərin birbaşa diqqətini tələb edir. Amma gündəlik təkrar olunan, başqasının daha yaxşı görə biləcəyi və ya əməkdaşın inkişafına xidmət edəcək işlər mütləq bölüşdürülməlidir. Bəzən rəhbər bir tapşırığı ona görə vermir ki, işçinin hazır olmadığını düşünür. Ola bilər. Amma hazır olmaq da bir prosesdir. Heç kim məsuliyyət daşımadan məsuliyyətli adama çevrilmir. Əvvəlcə kiçik tapşırıq verirsən. Sonra ona mövzunu anlamaq imkanı yaradırsan. Sonra təklif gözləyirsən. Daha sonra qərar verməsinə şərait yaradırsan. Ən sonda isə o adam artıq sənin təsdiqinə ehtiyac duymadan müəyyən sahəni idarə edə bilir. Bu, bir günün işi deyil. Amma rəhbərliyin ən dəyərli tərəflərindən biri də budur: insanın böyüməsinə şahid olmaq.

Tapşırıq verərkən ən böyük səhvlərdən biri qeyri-müəyyənlikdir. Rəhbər düşünür ki, hər şey aydındır. İşçi isə tam nə istənildiyini bilmir, amma soruşmağa da çəkinir. Nəticədə ortaya yarımçıq iş çıxır. Sonra rəhbər deyir: “Gördün? Özüm etsəydim daha yaxşı olardı”. Halbuki problem çox vaxt işçinin bacarıqsızlığında deyil, tapşırığın düzgün verilməməsindədir. Bir işi həvalə edəndə qarşı tərəf nə etməli, niyə etməli, nəticənin necə görünməli və hansı vaxta qədər təhvil verməli olduğunu bilməlidir. Tapşırığın arxasındakı məqsəd də izah olunmalıdır. İnsan gördüyü işin ümumi nəticəyə necə bağlandığını anlayanda daha məsuliyyətli davranır. Sadəcə “bunu hazırla” demək başqa şeydir, “bu hesabat sabahkı büdcə toplantısında qərar verməyimiz üçün vacibdir, ona görə rəqəmlərin əsaslandırılması mütləqdir” demək başqa. Birinci halda adam iş görür. İkinci halda nəticəyə xidmət etdiyini anlayır. Həmçinin, səlahiyyət verəndə şərait də yaratmaq lazımdır. Lazımi sənədlər, məlumatlar, proqramlara çıxış, digər şəxslərlə əlaqə imkanı yoxdursa, işçidən yaxşı nəticə gözləmək ədalətli deyil. Kimdənsə əlini-qolunu bağlayıb sonra sürətli qaçmağını istəmək olmaz.

Bir də vaxt məsələsi var. İş gününün sonunda kiminsə masasına təcili tapşırıq atıb “sabah hazır olsun” demək idarəçilik deyil. Bu, planlaşdırma səhvinin başqasına ötürülməsidir. Rəhbər işçiyə tapşırıq verəndə onun mövcud iş yükünü, zamanını və hazırlaşmaq imkanını nəzərə almalıdır. Əks halda səlahiyyətvermə motivasiya yox, narazılıq yaradır. Ən incə məqamlardan biri də budur: rəhbər tapşırığı verəndən sonra kənarda dayanmağı bacarmalıdır. Tamamilə yoxa çıxmaq yox, amma hər addıma da qarışmamaq. İşçi sual verə bilməlidir, amma hər dəqiqə hesabat verməyə məcbur olmamalıdır. Çünki hər kəs eyni qaydayla işləmir. Sənin getdiyin yol yeganə doğru yol olmaya bilər. Əgər nəticə aydındırsa, insana həmin nəticəyə çatmaq üçün müəyyən azadlıq verilməlidir. Yoxsa bu səlahiyyətvermə olmaz. Sadəcə sənin əlinlə görülən işi başqa adamın əli ilə təkrarlatmaq olar.

Sonda isə görülən işi mütləq dəyərləndirmək lazımdır. Yaxşı nəticə varsa, bunu demək lazımdır. Səhv varsa, onu da normal şəkildə göstərməlisən. Geri bildirim olmadan inkişaf olmur. Amma geri bildirim təkcə irad bildirmək deyil. Vaxtında deyilən təşəkkür də idarəçiliyin bir hissəsidir. İnsan əməyinin görüldüyünü hiss edəndə növbəti dəfə daha çox məsuliyyət götürməyə hazır olur. Səlahiyyətvermənin ən böyük düşmənlərindən biri heç şübhəsiz, mikromenecmentdir. Yəni tapşırığı verib sonra hər xırda addıma müdaxilə etmək. Bu, həm rəhbəri yorur, həm də işçini kiçildir. Bir müddət sonra əməkdaş düşünməkdən imtina edir. Çünki bilir ki, necə etsə də, rəhbər yenə qarışacaq. Digər düşmən isə tam nəzarətsizlikdir. Tapşırığı verib sonra nəticədən xəbərsiz qalmaq da doğru deyil. Rəhbər prosesin müəyyən nöqtələrində vəziyyəti görməli, istiqamətin doğru olub-olmadığını anlamalıdır. Nəzarət etibarsızlıq deyil. Nəzarətin forması önəmlidir. Yaxşı rəhbər boğmur, amma buraxıb da getmir. Səlahiyyət verməyi bacaran rəhbər zamanla daha güclü komanda qurur. Çünki işçilər yalnız tapşırıq icra edən adamlar kimi qalmırlar. Onlar düşünməyə, qərar verməyə, məsuliyyət götürməyə başlayırlar. Şirkət bir nəfərin yorğun çiynindən asılı olmur. Səlahiyyət verə bilməyən rəhbər isə nə qədər çalışqan olsa da, bir yerdə tıxanır. Çünki hər şey onun masasından keçməlidir. Hər qərar ondan asılıdır. Hər problem onun qapısına yığılmalıdır. Belə rəhbər bir müddət sonra şirkətin sürətləndiricisi yox, dar boğazına çevrilir.

Rəhbərlik hər şeyi özün etmək deyil. Rəhbərlik doğru işi doğru adama etibar etməkdir. O insana məqsədi başa salmaq, imkan yaratmaq, yanında olduğunu göstərmək, amma onun yerinə nəfəs almamaqdır. Əsl rəhbər iş bölən adam deyil. Əsl rəhbər insan böyüdən adamdır.

Sərkərdə Sərxanoğlu

Asılılıq ailənin adına, evin böyüklüyünə, valideynin təhsilinə, uşağın oxuduğu məktəbə baxmır. Bəzən ən ağır fəlakətlər kənardan sakit, mədəni, hətta nümunəvi görünən ailələrin içində baş verir. Evdə hər şey yerindəymiş kimi görünür: səhər yeməyi, məktəb, universitet, ailə söhbətləri, bayram şəkilləri, qonaqların yanında gülümsəyən valideynlər. Amma bütün bunların arxasında uşağın içində yavaş-yavaş böyüyən bir boşluq ola bilər. Ən ağrılı sual da buradan başlayır: eyni evdə yaşayan valideyn bunu necə görmür? Bəzən cavab çox sadədir. Görmək istəmir. Bu, həmişə laqeydlik deyil. Bəzən qorxudur. Bəzən insanın özünü qorumaq cəhdidir. Valideyn uşağında qəribə dəyişikliklər hiss edir, amma ağlına gələn ən ağır ehtimalı özündən uzaqlaşdırır. Çünki onu qəbul etmək çox çətindir.

Uşaq qəfil əsəbiləşir, otağına çəkilir, əvvəlki kimi danışmır. Valideyn deyir: “Yeniyetməlikdir, keçib gedər”. Yuxu rejimi pozulur, gözlərində yorğunluq, davranışında soyuqluq yaranır. Valideyn deyir: “dərsləri çoxdur, stress keçirir”. Evdə pul azalır, bəzi əşyalar yoxa çıxır, xərcləri izaholunmaz şəkildə artır. Valideyn yenə özünü sakitləşdirir: “bəlkə də mən səhv xatırlayıram”, “uşaqdı, böyüyür, ehtiyacları çoxalır”. Bu cümlələr bəzən sadəcə izah deyil, müdafiədir. Valideyn uşağını qoruduğunu düşünür, əslində isə özünü həqiqətdən qoruyur. Çünki “mənim uşağımda problem var” demək asan deyil. Bu cümlənin içində günahkarlıq var, utanc var, qorxu var. Valideyn özünə sual verir: “harada səhv etdim?”, “nəyi görmədim?”, “bu bizim evdə necə baş verdi?” Elə buna görə də bir çox ailələr problemi çox gec dərk edir və gerçək adını dilə gətirirlər. Əlamətlər göz qabağında olur, amma onların adı qoyulmur.

Bu gün təhlükə əvvəlki kimi yalnız küçədə deyil. Valideyn uşağını evdə görəndə rahatlaşır. Düşünür ki, qapı bağlıdırsa, uşaq təhlükəsizdir. Amma indi otağın qapısı bağlı olsa da, uşağın içində olduğu mühit tamamilə başqa yerdə ola bilər. Telefon, sosial şəbəkələr, gizli yazışmalar, yad insanların təsiri, qruplar, təzyiq, maraq, təklik hissi. Bunların hamısı uşağın otağına səs salmadan girə bilir. Valideyn isə çox vaxt yalnız fiziki təhlükəni izləyir: hara getdi, kimlə çıxdı, nə vaxt qayıtdı. Halbuki bəzən ən böyük təhlükə uşağın harada olması ilə yox, kimin təsiri altında olması ilə bağlıdır. Bu məqamda valideynlərin rəqəmsal dünyadan geri qalması da ciddi problemə çevrilir. Uşaq hansı dildə danışır, hansı zarafatları başa düşür, hansı qruplarda özünü qəbul olunmuş hiss edir, hansı adamlara inanır, valideyn bunları bilmirsə, onunla eyni evdə yaşasa da, eyni həyatı yaşamır.

Asılılıq çox vaxt birdən-birə başlamır. Əvvəlcə boşluq olur. Sonra maraq. Sonra “bir dəfəlik” düşüncəsi. Sonra gizlətmə. Sonra yalanlar. Sonra ailədən uzaqlaşma. Və bir gün valideyn anlayır ki, artıq uşağı ilə danışanda qarşısındakı əvvəlki uşaq deyil. Ən çətin mərhələ də bundan sonra başlayır. Valideyn həqiqəti görəndə çox vaxt qorxu ilə hərəkət edir. Qışqırır, ittiham edir, telefonu əlindən alır, qapıları bağlayır, dostlarını qadağan edir, uşağı nəzarət altına almağa çalışır. Onun niyyəti xilas etməkdir, amma bilmirlər ki, bu üsul bəzən tam əks nəticə verir. Çünki asılılıq yaşayan insana yalnız qadağa ilə yaxınlaşmaq onu açmır, daha da bağlayır. O, evdə özünü müttəhim kimi hiss etdikcə, onu “başa düşdüyünü” iddia edən zərərli mühitə daha çox çəkilə bilər. Halbuki həmin mühitin verdiyi anlayış həqiqi anlayış deyil. Çox vaxt bu, sadəcə manipulyasiyadır. Amma uşağın o anda ehtiyac duyduğu şey də məhz budur: dinlənmək, alçaldılmamaq, tamamilə silinməmək. Bu, o demək deyil ki, valideyn sərhəd qoymamalıdır. Əlbəttə qoymalıdır. Amma sərhədlə təhqir eyni şey deyil. Nəzarətlə terror eyni şey deyil. Narahatlıqla alçaltmaq eyni şey deyil. Valideyn uşağına belə bir mesaj verə bilməlidir: “Sənin etdiyini qəbul etmirəm, amma səni atmayacağam. Bu problemi gizlətməyəcəyik, amma səni də tək buraxmayacağıq”. Bəlkə də ailələrdə ən çox çatışmayan cümlə budur. Biz çox vaxt uşaqlarımızın uğurunu dinləməyə hazırıq. Yaxşı qiymət alanda, yarışda qalib gələndə, gözəl davrananda, bizi qürurlandıranda onları qucaqlayırıq. Amma uşaq qorxanda, səhv edəndə, zəifləyəndə, pis seçimə yaxınlaşanda, eyni qucağı tapa bilirmi? Əsas sual budur. Çünki uşaq valideyninə yalnız yaxşı xəbərlə yaxınlaşa bilirsə, deməli, pis xəbəri başqa yerdə gizlədəcək. Əgər evdə hər səhv faciəyə çevrilirsə, uşaq səhvini etiraf etməyəcək. Əgər valideyn yalnız hakim kimi davranırsa, uşaq müdafiəyə keçəcək. Müdafiəyə keçən uşaq isə həqiqəti demir, yalnız yaxalanmamağı öyrənir.

Narkomaniya ilə mübarizə təkcə polis, həkim və reabilitasiya mərkəzlərinin işi deyil. Bu mübarizə çox vaxt evdə, adi bir söhbətin içində başlayır. Uşağın səsini eşitməkdə, davranışındakı dəyişiklikləri ciddiyə almaqda, onu nəzarət adı ilə boğmadan yanında dura bilməklə başlayır. Valideyn olmaq yalnız uşağın yeməyini, məktəbini, geyimini təmin etmək deyil. Valideyn olmaq həm də onun susqunluğunu oxumaqdır. Onun “heç nə olmayıb” cümləsinin arxasında nəyin gizləndiyini hiss etməyə çalışmaqdır. Onu günahlandırmadan əvvəl ona yaxın olmaqdır. Bəlkə də ən ağır həqiqət budur: bəzi uşaqlar kömək istəmir kimi görünür, amma əslində necə kömək istəyəcəyini bilmir. Ona görə də valideynin qarşısında çox sadə, amma çox ciddi bir seçim dayanır. Övladının həyatında yalnız hökm verən insan olacaq, yoxsa o yıxılanda qayıda biləcəyi təhlükəsiz yer? Bəzən bir ailənin taleyini məhz bu sualın cavabı dəyişir.

Sərkərdə Sərxanoğlu

Bəzən elə olur ki, bir problemi həll etmək üçün aylarla fikirləşirsən, alınmır. İclas eləyirsən, müzakirə aparırsan, kitab oxuyursan, videolara baxırsan, amma yenə də özünü eyni nöqtədə tapırsan. Sonra bir gün təsadüfən elə bir mənzərə ilə rastlaşırsan ki, içindən “bu qədər sadəymiş?” sualı keçir. Bu yazı bir az həmin hiss üçün yazılıb. Hansı ki, oxuyarkən öz işimizi, öz komandamızı da gözümüzün önündə tutmağımızda fayda var. Çünki bəzən problem nə adamlardadır, nə məhsulda – sadəcə ortada dirijor yoxdur, ya da tamam yanlış yerdən axtarılır.

Rollar dəqiq olanda iş necə dəyişir? Orkestrdən öyrəniləsi dərs

Gözünüzün qabağına böyük bir konsert zalını gətirin. Səhnədə skripkaçılar, fleytaçılar, zərb alətində ifa edənlər, pianoda oturan musiqiçilər var. Onlarla insan bir yerdə əyləşib. Hamısının qarşısında not kağızı açıqdır. Səhnənin ortasında isə əlində sadəcə nazik çubuq olan bir nəfər dayanıb, bir dənə də alətdə ifa etmir: dirijor.

Gəlin bir anlıq fikirləşək: bu qədər adam eyni anda səhnədədir, hamının da əlində alət var, hamı nəsə etməyi bacarır, amma səs-küy olmur. Çünki kim nə vaxt başlayacağını, kim nə vaxt susacağını bilir, kim ön plana çıxmalıdır, kim kənarda fon kimi qalmalıdır, bunların hamısı əvvəlcədən danışılıb, yazılıb. Dirijor da hər şeyi bir yerdə görən adamdır. Skripkaçı yalnız öz xəttini oxuyur, dirijor isə bütün əsəri görür. Bir skripkaçı bir notu səhv çala bilər, yanındakı onu saxlayar. Biri bir az gec girər, orkestrin axını onu öz içinə alar. Amma heç kim öz-özünə “indi mən çıxım səhnənin ortasına, bir solo vurum” demir. Nə qədər adam, nə qədər səs var, amma qarışıqlıq yoxdur. Bu, möcüzə deyil, sistemdir.

İndi gördüklərimizi həyatla müqayisə edək. İş yerlərində iclas otaqları çox vaxt həmin səhnənin “pozulmuş versiyası”na bənzəyir. Hamı danışır, hamı fikir deyir, hamı yorulur, amma sonda kim nə edəcək, nə vaxt edəcək, nə nəticə gözlənilir, bunlar aydın olmur. İlk problem çıxanda da tanış cümlələr eşidilir: “Mən elə bilirdim bunu filankəs edəcək”, “mən düşünürdüm, bu mənlik deyil”, “axı mənə heç kim deməmişdi”. Yəni çox vaxt ad var, vəzifə var, amma rol yoxdur. Səs var, amma musiqi yoxdur.

Orkestrin bizə verdiyi dərs əslində çox sadədir: hər kəs hər şeyi etməyə çalışanda musiqi alınmır, hər kəs öz yerində olanda isə əsər yaranır. Orada “hamımız bir yerdə məsuliyyət daşıyırıq” kimi şüarlar, “kim nə bacarırsa qoy etsin” yanaşması, “niyyətimiz yaxşıdır, qalanı boşdur” təsəllisi yoxdur. Əvəzində dəqiq rol, dəqiq ardıcıllıq, dəqiq məsuliyyət var. Dirijor orkestrə “hökm” eləmir, sadəcə hamını uyğun anda hərəkətə gətirir. Bəzən bir musiqiçi üçün cəmi bir saniyəlik əl işarəsi onun bütün rolu olur, amma məhz o saniyə sayəsində əsər tam görünür.

İşdə qarışıqlığın səbəbi: rolu olmayan insanlar, sistemi olmayan komandalar

Bu “orkestr qanunu”nu həyatın başqa sahələrində də görmək olar. Futbol meydançasında yaxşı baş məşqçi də eynilə dirijor kimidir. Hər kəs top dalınca qaçsa, mövqe, xətt, plan olmasa, oyunun nə vəziyyətə düşəcəyini hamı təsəvvür edə bilir. Arı pətəyində də hamının işi eyni deyil: kimisi yeni gül axtarır, kimisi balı daşıyır, kimisi pətəyi qoruyur. Heç kim durub “niyə həmişə balı mən gətirməliyəm” deyə narazı qalmır, çünki sistem elə qurulub.

Biz isə belə edirik: şirkətdə “hamımız satışı artırmalıyıq”, “hamımız keyfiyyətli iş görməliyik” deyirik, məktəbdə “hamımız uşaqlar üçün çalışırıq” cümləsini təkrarlayırıq, təşkilatlarda “hamımız komanda işini sevirik” şüarlarını səsləndiririk. Sözlər gözəldir, amma rol, ardıcıllıq, məsuliyyət yazılmayıbsa, nəticə bir olur: səs-küy.

Bir anlıq özümüzdən soruşaq: sənin işində həqiqi mənada yanında “dirijor” varmı? Yəni adı və vəzifə adı yox, doğrudan da bütövü görən, rolu bölən, son sözü deyən, amma hamıya nəfəs payı qoyan biri. Sənin işində, komandanın içində kimin nə edəcəyi yazılı şəkildə varmı, yoxsa hər şey “öz-özünə alınar” prinsipi ilə işləyir? Sən özün daha çox kimə oxşayırsan: orkestrdə nota baxıb öz rolunu bilən musiqiçiyə, zaldan baxan tamaşaçıya, yoxsa “hər şeyi mən edim” deyə-deyə axırda yanıb tükənən adama?

Çox vaxt şikayət etdiyimiz şeylər xarakterdən irəli gəlmir. Sadəcə rol bölgüsü, sistem yoxdur. İndiyə qədər bəlkə də belə düşünmüşük: “Bizim işə aid cavablar mənim sahəmdə olar. Müəllim müəllimdən öyrənməlidir, həkim həkimdən, rəhbər rəhbərdən”. Məsələ burasındadır ki, müəllim bəzən sinfi idarə etməyi futbol məşqçisindən daha yaxşı öyrənə bilər. Rəhbər komanda işini orkestrdən daha dərindən anlaya bilər. Biznes sahibi sistem qurmağı arı pətəyinə baxa-baxa daha aydın görə bilər. Və bəzən şirkətə nəfəs gətirəcək insan da elə məhz başqa sahədən gələn biri olur.

Yaxşı niyyət yetmir: nəticə üçün rol, sistem və dirijor lazımdır

Bir çox sahibkar və menecer yeni rəhbər və ya məsul şəxs axtaranda ilk sualı belə qoyur: “Neçə ildir bizim sektordasan?” Kağız üzərində bu, məntiqli sual kimi görünür. Amma reallıqda bəzən illərlə eyni sektorda işləyən adam eyni problemlərə eyni yerdən baxmaqdan başqa bir şey edə bilmir. Başqa sahədən gələn, amma sistemi, insanı, komanda işini görməyi bacaran biri isə həmin orkestrə kənardan qulaq asan dinləyici kimi girir: səs-küyü daha açıq eşidir, kimin harda çaşdığını daha tez tutur və “biz həmişə belə eləmişik” cümləsinin əsiri olmur. Dirijor olmaq üçün illərlə skripka çalmaq şərt deyil. Yetər ki, musiqini, ritmi, insanı oxuya biləsən. Şirkətlərdə də çox vaxt çatışmayan budur: güclü skripkaçılar var, amma heç kim dirijor kimi yetişdirilmir və ya kənardan gətirilmir.

Mən öz həyatımdakı təcrübələrdə də bunu çox aydın görmüşəm: bir sahədən başqa sahəyə keçəndə insan bəzən elə detallar kəşf edir ki, illərdir içəridə olanların gözündən qaçır. Çünki o, hazır sistemin içində böyüməyib, ona kənardan baxıb, sistem qurub və ya qurulmasında iştirakçı olub. Ona görə də komanda quranda, yeni vəzifə üçün adam seçəndə təkcə “neçə ildir bu sektordasan?” sualı ilə kifayətlənməyək. Bəlkə də əsas sual bu olmalıdır: “sən heç orkestr idarə etmisən? Yəni komanda, sistem, insanları bir araya gətirməyi bacarmısan?”

Komandada səs-küyü musiqiyə çevirmək mümkündürmü?

Bu yazını oxuyub “hə, maraqlı idi” deyib bağlamaq da olar. Amma doğrudan da öz işinizi, öz komandanızı daha sağlam görmək istəyirsinizsə, kiçik bir addım ata bilərsiniz. Bir gün orkestr videosuna təkcə musiqiyə görə yox, idarəetməyə görə baxın. Bir gün futbol oyununu sadəcə qola görə deyil, meydandakı nizam üçün izləyin. Bir gün arı pətəyi ilə bağlı sənədli filmi səbrlə seyr eləyin və özünüzdən soruşun: “Burada kim nə edir, kim nəyə cavabdehdir?” Sonra oturun, öz işinizin “not kağızını” çəkin. Kim nəyi və necə görməlidir, kim nəyə cavabdehdir, kim nə vaxt səhnəyə çıxır, kim nə vaxt kənarda dayanmalıdır, bunları aydınlaşdırın. Və yeni komanda yığanda, yeni rəhbər seçəndə yalnız təcrübənin illərinə yox, həmin insanın dirijor düşüncəsinə, sistem qurmaq və komandanı bir yerdə işlətmək bacarığına da baxın. Bəlkə də görəcəksiniz ki, sizin problemin həllində çatışmayan tək şey istedad, pul və ya şans deyil. Çatışmayan şey dirijor düşüncəsidir.

Bəlkə də illərdir eyni dairədə fırlanmağınızın səbəbi budur: cavabı yalnız öz otağınızda, öz sektorunuzda, öz sahənizdə axtarmısınız. Orkestr bizə sakitcə bunu deyir: “Baxın, həyat elədir ki, hər kəs alətini çala bilər. Amma musiqi ancaq o zaman yaranır ki, hamı öz yerini və işini bilsin”. Bəlkə bu gün sizə lazım olan şey yeni bir motivasiya sözü deyil, sadəcə başqa sahəyə bir dəfə diqqətlə baxmaqdır. Ola bilsin ki, “tık” deyə açılacaq cavabınız elə o baxışın içində gizlənib.

Sərkərdə Sərxanoğlu

Liderlik və Balansın Sirri

Aristotel qeyri-müəyyənlikdə qərar qəbul etməyi "praktik müdriklik" (phronesis) adlandırırdı. Onun fikrincə, həqiqi lider ağıl və duyğu arasında tarazlığı qorumalıdır. Tomas Akvinas isə liderlərə belə bir sual verir: "Qeyri-müəyyənlikdə düzgün yol nədir?" Cavab sadədir: etik prinsipləri qoruyaraq nəticələri düşünmək. Yəni, qeyri-müəyyən şəraitdə belə vicdanınızla uyğun qərarlar qəbul etmək önəmlidir.

Napoleon Bonapart məsələyə daha praqmatik yanaşırdı: "Strategiya mükəmməl plan ola bilər, amma döyüş meydanında hər şey dəyişir. Ən yaxşı lider adaptasiya edə biləndir". Lider olmaq üçün çevik və vəziyyətə uyğun hərəkət etmək vacibdir.

 Böyük Liderlərdən Dərslər

Tarix göstərir ki, qeyri-müəyyənlikdə irəli addım atanlar cəsarətləri ilə tarix yazıblar. Yuli Sezar, Rubikon çayını keçmək qərarını verəndə Romanın və özünün gələcəyi ilə bağlı böyük bir risk aldı. Amma bu risk tarixi dəyişdi və "Rubikonu keçmək" ifadəsi qətiyyətin simvoluna çevrildi.

Xristofor Kolumb, xəritələrin qeyri-dəqiqliyinə baxmayaraq, Hindistana yeni dəniz yolu axtarışı ilə okeana yelkən açdı. Onun cəsarəti isə dünya xəritəsini dəyişdi.

Elon Musk elektrikli avtomobillərin və kosmos tədqiqatlarının qeyri-müəyyən olduğu bir vaxtda, öz vizyonuna inandı. İndi Tesla və SpaceX-in uğurları onun liderliyini təsdiqləyir.

Bu şəxslərin hamısında bir ortaq nöqtə var: qeyri-müəyyənlik onları dayandırmadı, əksinə, motivasiya verdi.

Qeyri-Müəyyənlikdə Fürsətləri Görmək

Uinston Çörçill deyirdi: "Hər böhran bir fürsətdir. Əsas fərq onun necə görünməsindədir". Albert Eynşteyn də eynilə Çörçill kimi düşünürdü: "Çətinliklərin ortasında fürsətlər yatır". Bu yanaşma qeyri-müəyyənliyi bir rəqib deyil, tərəfdaş kimi görməyi öyrədir. Qeyri-müəyyənliyi qəbul etdikdə, gözləriniz onun gətirdiyi imkanlara açılır. Yaxın tarixdə yaşadığımız pandemiya dövründə bunun bariz nümunəsini gördük. Məsələn: Restoranlar onlayn çatdırılma xidmətlərinə keçdi, təhsil müəssisələri rəqəmsallaşdı və s. Bir sözlə, çeviklik nümayiş etdirən liderlər qeyri-müəyyənliyi fürsətə çevirdilər. Qeyri-müəyyənliyi fürsətə çevirmək, liderlik sənətinin təməlidir. Avraam Linkoln isə bunu belə izah edirdi: "Yanlış qərarlar düzəldilə bilər, amma tərəddüd sizi heç yerə aparmayacaq." Yəni hərəkətsizlik ən böyük təhlükədir. Qorxudan qaçmaq əvəzinə, onunla üzləşin və irəliləyin.

Qərar Qəbul Edərkən Hansı Yolları İzləmək Olar?

Bəzən qərar qəbul etmək çətin görünür, amma bəzi texnikalar bunu asanlaşdırır.

"10-10-10" qaydası: Özünüzdən soruşun: bu qərar 10 dəqiqə, 10 ay və 10 il sonra mənim üçün nə ifadə edəcək?

Ən yaxşı və ən pis ssenarini düşünün: Seneka deyirdi ki, "Ən pis ssenarini düşünənlər, ən yaxşı nəticə ilə xoşbəxt olur, ən pis ssenari ilə isə hazırlıqlı olurlar."

Dəyərlərinizə fokuslanın: Jeff Bezos "80 yaş testi" adlandırdığı metodla qərarlarını əsaslandırırdı. O özündən soruşdu: "Bu riski götürməsəm, 80 yaşımda peşman olacağammı?" Cavabı "bəli" olduğu üçün öz parlaq yolunu seçdi.

Nəticə: Qorxunu Qəbul Edin və Addım Atın!

Qeyri-müəyyənlik hər zaman qorxulu görünəcək. Amma məhz bu qorxu həyatımızın ən böyük imkanlarını yaradır. Cəsarətlə hərəkət edənlər və səhvlərdən qorxmayanlar uğura çatanlardır. Aristotel deyirdi: "Doğru qərarlar təcrübədən gəlir, təcrübə isə yanlış qərarların nəticəsidir." Siz də öz qərarlarınızla həyatınıza istiqamət verin, irəliləməkdən qorxmayın – liderlik məhz bu yolda başlayır.

Sərkərdə Sərxanoğlu

- "Ay Molla, niyə eşşəyin üstündə tərsinə oturmusan"?

Molla cavab verir:

- "Arxadan gələn təhlükələri görmək üçün".

Adamlar soruşurlar:

- "Bəs öndəki təhlükələr"?

Molla cavab verir:

- "Öndən gələn təhlükəni eşşək də görür".

Həyatımızda bəzən elə anlar olur ki, bir dəfə də olsun geriyə baxmadan irəliləmək istəyirik. Sanki gözlərimizi qarşıda duran hədəfə dikib, keçmişimizi silmək, ona bir daha qayıtmamaq kimi bir arzumuz var. Hər şey düzənlidir, yollar hamar, hədəflər aydındır. Ancaq bəzən yolun ən çətin hissəsində səndən soruşurlar: niyə irəli baxmırsan, niyə geridə qalanları görmədən davam edirsən? Və sənin cavabın nə olmalıdır? Eynilə Molla Nəsrəddin kimi: "Arxadan gələn təhlükəni görmək üçün".

Molla Nəsrəddinin bu lətifəsi bizə bir dərs verir – uğura gedən yolda hər zaman önümüzdə olanı deyil, arxamızda qalanları da izləməliyik. Biznesdə və karyerada uğur qazanmaq istəyənlər üçün bu, bəzən başa düşülməsi çətin, lakin çox vacib bir anlayışdır. Arxadan gələnləri nəzərə almadan yalnız irəliyə fokuslanmaq, bir lideri və ya sahibkarı güclü deyil, yarımçıq edər.

Görünməyən qorxular və arxadan gələn təhlükələr

Karyera yolunda və ya bir işin inkişafı zamanı çoxları irəliyə baxmağı üstün tutur. Biznes planları, inkişaf strategiyaları, rəqiblərlə mübarizə – bütün bunlar irəlidədir, bizi çağıran bir hədəfdir. Ancaq bir həqiqət də var ki, geriyə baxmadan irəliləmək sanki yalnız bir gözlə baxmağa bənzəyir. Arxada nə var? Nəyi itirdik? Kimlər bizi izləyir? Hər zaman irəliyə baxmaq, keçmişin dərslərindən qaçmaq deməkdir.

Əslində, eşşəyə tərsinə minmək bir metafordur – bu, yalnız irəliyə deyil, keçmişə də qiymət vermək anlamına gəlir. Arxadan gələn təhlükələr bizi izləyir və əgər onlara diqqət yetirməsək, ayağımızın altındakı torpaq yavaş-yavaş sürüşəcək. Hər bir uğurlu iş adamı bilir ki, keçmişin səhvlərini, uğursuzluqlarını nəzərə almadan qurulan gələcək risklidir. Çünki arxadan gələn fırtına səni bir anda geriyə ata bilər.

Komanda ruhu və irəliyə baxış

Molla Nəsrəddin deyir ki, "Öndən gələn təhlükəni eşşək də görür." Bu sözlərdə bir həqiqət yatır: lider hər şeyi təkbaşına həll etməməlidir. Komanda işində hər kəsin gücü və bacarıqları əhəmiyyətlidir. Bəzən irəliyə baxmaq üçün sənə kömək edən birisi olmalıdır. Liderlər, çox zaman, önəmli qərarlar verərkən yalnız öz instinktlərinə güvənir. Ancaq güclü bir liderlik o deməkdir ki, ətrafındakıların baxışlarını da dəyərləndirə bilirsən.

Bir biznesi uğurla idarə etmək, yalnız liderin baxışlarına bağlı deyil; işçilərin, partnyorların və hətta müştərilərin də baxışlarını nəzərə almaq vacibdir. Eşşəyin arxasında oturan lider kimi, hər iki istiqamətdə də güvənli olmaq üçün ətrafındakılara güvənməlisən.

Risk İdarəetməsi və keçmişin dərsləri

 Həyat və iş dünyası risklərlə doludur. Hər uğurlu addımda bir risk var. Biz risklərdən qaçmaq əvəzinə onları qabaqcadan görə bilsək, bu, bizi bir addım irəli aparar. Molla Nəsrəddinin tərsinə oturması, əslində, hər bir lider üçün gözəl bir strategiyanı təmsil edir: arxadan gələn təhlükəni görmək, keçmişi dərk etmək və bu məlumatlardan istifadə edərək irəliyə doğru daha etibarlı addımlar atmaq. Hər bir uğurlu iş adamı keçmişində uğursuzluqlar yaşamışdır. Bu uğursuzluqların səbəblərini analiz edib, gələcəkdə eyni səhvləri təkrarlamamaq ən doğru strategiyadır.

Uğurun sirri: Həm irəli, həm geri baxmaq

Molla Nəsrəddin bizə göstərir ki, bəzən ən sadə görünən hərəkətlər ən dərin mənaları daşıyır. Biznesdə və karyerada uğur qazanmaq istəyənlər üçün bu lətifə bir xəbərdarlıqdır: yalnız qarşıda duranlara fokuslanmaq kifayət deyil. Keçmiş təcrübələrdən öyrənməli, arxada qalanları nəzərə almalıyıq. Çünki bəzən uğura gedən yol, Molla kimi eşşəyə tərsinə minərək, hər iki istiqaməti görməklə mümkündür.

Sərkərdə Sərxanoğlu